Peidiwch â’i wastraffu – Blaswch ef!

Mewn pump o ysgolion cynradd Sir Benfro, mae chwyldro tawel yn digwydd. Mae disgyblion yn pwyso a mesur gwastraff bwyd, yn gofyn cwestiynau mawr, ac yn breuddwydio am atebion beiddgar. Nid ydynt yn dysgu am gynaliadwyedd yn unig – maent yn ei fyw.

Fel rhan o brosiect We Are Food Warriors Awel Aman Tawe, mewn cydweithrediad ag Energy Sparks, cymerodd disgyblion ran yn Take a Bite out of Food Waste i archwilio ôl troed carbon bwyd ac ysbrydoli gweithredu. Tyfodd yr hyn a ddechreuodd fel gweithgaredd ystafell ddosbarth yn gyflym yn fudiad o bobl ifanc sy’n gwneud newid.

Gyda chefnogaeth gan Jen, ymchwiliodd disgyblion i ba mor bell y mae bwyd yn teithio cyn cyrraedd eu platiau. Fe wnaethant bwyso gwastraff bwyd yn eu hysgolion, mapio beth y gellid ei dyfu’n lleol, a dechrau deall sut mae dewisiadau bob dydd yn effeithio ar y blaned.

“Doedden ni ddim yn gwybod bod gan fwyd ôl troed carbon,” meddai un disgybl. “Nawr rydyn ni eisiau i’r ysgol brynu bwyd lleol a bwyta bwyd a dyfir yn Sir Benfro!”

Fe wnaethon nhw gyfarfod â sefydliadau lleol — Bluestone, Cwmarian, Ffynnon Resilience, a Car y Môr — mewn cynhadledd ar-lein a ddaeth â chynaliadwyedd byd go iawn i’r ystafell ddosbarth. Ymwelodd Car y Môr, fferm wymon adfywiol, â’r disgyblion yn bersonol hyd yn oed, gan ennyn cyffro a chwilfrydedd.

“Mae disgyblion yn rhyfelwyr bwyd sy’n awyddus i ychwanegu gwymon at fwydlen yr ysgol,” meddai un athro, “a bod yn entrepreneuriaid gwymon.”

Ond ni stopiodd y dysgu yno. Aeth disgyblion yn greadigol. Fe wnaethon nhw ddylunio logos bwyd gan ddefnyddio deunyddiau wedi’u hailgylchu, adeiladu gerddi cymunedol bach mewn blwch, a dychmygu’r dyfodol yr oeddent am ei weld — un gyda llai o wastraff, mwy o gynnyrch lleol, a systemau bwyd tecach.

Fe wnaethon nhw ffilmiau a phosteri. Fe wnaethon nhw gynnal gwasanaethau. Gofynnon nhw i staff o ble ddaeth bwyd yr ysgol a sut y gellid ei wella. Fe wnaethon nhw gyfarfod ar-lein â Swyddfa Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol, gan rannu eu dysgu a’u gobeithion.

Ac yna, fe wnaethon nhw ysgrifennu llythyrau at y cyngor.

Dywedodd Ysgol Gymunedol Pennar, “Rydym eisiau mwy o lais wrth ddewis y fwydlen ar gyfer ein hysgol.”

Ysgrifennodd Ysgol Gynradd Dinbych-y-pysgod, “rydym wedi pwyso a mesur gwastraff ein hysgol ac rydym wedi ein syfrdanu. Rydym yn byw mewn tref arfordirol ac os bydd lefelau’r môr yn codi, gallem golli ein harbwr, ein traethau a’n cartrefi. Mae angen eich help chi a chymorth Jen o Awel Aman Tawe arnom.”

Roedd eu ceisiadau’n glir ac yn bwerus:

• Adborth rheolaidd i’r cyngor
• Pwyso gwastraff bwyd ym mhob ysgol yn Sir Benfro
• Mwy o ffrwythau a llysiau
• Mwy o fwyd lleol
• Ffynonellau masnach deg
• Cefnogaeth i dyfu cymunedol
• Llai o ddeunydd pacio plastig

Nid syniadau yn unig oedd y rhain — cynlluniau gweithredu oeddent. Roedd y disgyblion yn barod i arwain.

“Dydw i erioed wedi gweld fy merch mor angerddol,” meddai rhiant. “Mae hi’n dweud wrthym ni beth i’w brynu, beth i’w goginio, a beth i’w gompostio. Mae hi wedi dod yn rhyfelwr bwyd ein teulu.”

Wrth i’r prosiect ddod i ben, ni ddiflannodd yr egni. Mae Jen bellach yn gweithio gyda Planed a Phartneriaeth Bwyd Lleol Sir Benfro i helpu hyd yn oed mwy o ddisgyblion i weithredu ar wastraff bwyd.

Oherwydd pan fydd plant yn deall effaith eu dewisiadau — ac yn cael yr offer i’w newid — nid ydynt yn dysgu yn unig. Maent yn arwain.