Mae’r prosiect Rhyfelwyr Bwyd: Dychmygu Dyfodol Bwyd, a redwyd ar draws y sir yn ystod Haf 2026 ar ran Partneriaeth Bwyd Lleol Sir Benfro, wedi grymuso pobl ifanc i ystyried sut mae dewisiadau bwyd yn effeithio ar iechyd, cymunedau a’r amgylchedd. Trwy weithgareddau ystafell ddosbarth, astudio gwastraff bwyd, ymweliadau â ffermydd, sesiynau coginio a sgyrsiau gyda gwneuthurwyr penderfyniadau, daeth y disgyblion yn Rhyfelwyr Bwyd – yn gyfranwyr egnïol a chreadigol at ddyfodol bwyd mwy cynaliadwy.  

Gan weithio gyda sefydliadau lleol a chynhyrchwyr bwyd, ymchwiliodd y dysgwyr i darddiad bwyd, olion traed carbon ac effaith gwastraff. Ymwelont â Fferm anhygoel Underwood, Cilrath Acre lewyrchus, Car y Môr dyfodolaidd a Havergardd caredig, a chael profiad ymarferol o dyfu bwyd, bioamrywiaeth a chynhyrchu bwyd organig cynaliadwy.  

Yn Underwood, bu’r disgyblion yn plannu hadau, cynaeafu ac yn chwynnu dan arweiniad y ffermwyr, Kate a Callum, sy’n hyrwyddwyr technegau ffermio organig ac adfywiol. 

Yn Cilrath Acre cymerodd y disgyblion ran mewn gweithdy llifo naturiol – gan ddysgu sgiliau newydd, darganfod sut gellir defnyddio planhigion a gwastraff bwyd i liwio ffabrig gyda’r artist lleol Sian Lester, a gyda Dina Kingsnorth o Patch of the Planet, cafodd y disgyblion sesiwn wyddoniaeth ymarferol yn astudio brenin yr ardd – y pridd.

Grymuswyd y disgyblion gan y sesiynau coginio yn Ein Cegin i ddatblygu saig newydd at gyfer yr ysgol, a ddewiswyd ac a goginiwyd o fwyd a gyrchwyd yn lleol. Rhannodd a dysgodd cogyddion Ein Cegin sgiliau newydd i’r disgyblion – torri, gratio, mesur, tylino, cymysgu, blasu a mwy. Daeth y disgyblion yn entrepreneuriaid, yn gogyddion bwyty ac yn rhanwyr bwyd.

Aeddan Sant: Plicio, gratio, torri, coginio a bwyta gydag Ein Cegin

Meddai Mrs Morris, athrawes Blwyddyn 5 yn Ysgol Gynradd Gatholig Mary Immaculate,“Mae’r disgyblion wedi mwynhau mas draw wrth ddysgu am wastraff bwyd a sut gall newidiadau bach wneud gwahaniaeth mawr. Un o’u hoff brofiadau oedd gweithio gydag Ein Cegin i wneud pizzas, a’u helpodd i ddeall yn glir sut gellir defnyddio cynnyrch lleol a lleihau gwastraff bwyd. Roedd yr ymweliad â Havergardd yn uchafbwynt arall, gan fod y plant wrth eu bodd yn crwydro o gwmpas yr ardd gymunedol, yn dysgu am dyfu bwyd a gweld cynaliadwyedd ar waith.” 

Cosheston: Gwneud pizzas gydag Ein Cegin

Arberth: saladau a ffriterau

Roedd lleihau gwastraff bwyd yn brif ffocws. Gan ddefnyddio adnoddau Energy Sparks, bu’r disgyblion wrthi’n dadansoddi gwastraff mewn ffreuturau ysgol ac awgrymu atebion i wella bwydlenni a dulliau gweini. Yn Ysgol Aeddan Sant, yn sgil newidiadau bach a ffocws ysgol gyfan ar bwysigrwydd bwyd, gostyngodd y gwastraff bwyd o 41.7kg i 23.5kg, gan atal tua 1.7 tunnell o allyriadau carbon rhag mynd i’r atmosffer. Da iawn, Aeddan Sant!

Bu’r disgyblion hefyd yn rhannu eu syniadau gyda Swyddfa Cenedlaethau’r Dyfodol, gan esbonio’u blaenoriaethau: tyfu mwy o fwyd lleol, cefnogi ffermwyr Cymru, lleihau gwastraff, addysgu sgiliau bwyd ymarferol a chreu systemau bwyd iachach, tecach. Dangosodd y prosiect bod pobl ifanc wrthi’n barod yn helpu i lunio dyfodol cynaliadwy ar gyfer bwyd yng Nghymru.

Aeth Mrs Morris yn ei blaen i drafod effaith bod yn Rhyfelwyr Bwyd ar lesiant y disgyblion a beth hoffent ei wneud yn y dyfodol, “Roeddent yn rhyfeddol falch o gael rhannu eu syniadau gyda’r staff a’u ffrindiau ar draws yr ysgol ac yn sicr, mae’r prosiect wedi rhoi bwyd i’n meddwl wrth i ni edrych ymlaen at y flwyddyn ysgol newydd. Rydyn ni’n frwd dros adeiladu ar y dysgu hwn trwy dyfu peth o’n bwyd a pharhau i hybu arferion cynaliadwy yn ein cymuned ysgol.”

Logoau bwyd

Roedd y disgyblion wedi gwerthfawrogi a mwynhau’r profiadau a grŵp a gynigiwyd iddynt. Dywedont eu bod yn rhyfelwyr bwyd oherwydd:

“Rwy’n dwli ar ddysgu a bod allan yn yr awyr agored! Mae’n gwneud i mi deimlo’n hapus am fy mod wedi gwneud gwahaniaeth i wastraff yn yr ysgol!”

“Rydw i wedi gwneud gwahaniaeth i wastraff bwyd yn fy ysgol ac wedi dysgu sgiliau i wneud gwahaniaeth yn y dyfodol.”

“Mae cymuned a’r byd yn bwysig i mi.”

“Rydw i wedi ymuno â grŵp y Rhyfelwyr Bwyd.”

Dylunio Gerddi Cymunedol mewn Bocs