Yr Hydref diwethaf yn Theatr Volcano, ffrwydrodd rhywbeth rhyfeddol. Rhannodd disgyblion o Ysgol Crug Glas ac Ysgol Gyfun Penyrheol daith — nid yn unig drwy fyd ynni, ond drwy eu synhwyrau, eu creadigrwydd a’u cysylltiad â’r blaned.

Nid oedd Stori Synhwyraidd Ynni yn brosiect ysgol nodweddiadol. Roedd yn ddathliad — o chwilfrydedd, o gynhwysiant, ac o bŵer celf i sbarduno newid. O sŵn pyllau glo i sibrwd y gwynt, o ddisgleirdeb y llanw i gynhesrwydd yr haul, archwiliodd disgyblion ynni ym mhob ffurf. Ac fe wnaethant hynny yn eu ffordd eu hunain.

“Roedd gan ddisgyblion gymaint o ffyrdd i archwilio a dechrau deall a dyfnhau eu gwybodaeth am effaith bodau dynol ar ein planed. Dechreusant fod eisiau siarad ag eraill am y problemau a cheisio dod o hyd i atebion i’n dosbarth fod yn fwy ecogyfeillgar.” Mrs Ceri Metcalf, Rheolwr STF, Ysgol Gyfun Penyrheol.

Arweiniwyd y prosiect gan Jen James, arweinydd rhaglen allgymorth addysg Awel Aman Tawe, gan weithio gydag artistiaid sydd â chysylltiadau dwfn â’r mudiad hinsawdd. Nid addysgu yn unig wnaeth yr artistiaid hyn — gwrando wnaethon nhw. Dilynasant arweiniad y disgyblion, gan greu gweithdai oedd yn ymgolli, yn fynegiannol, ac yn gwbl gynhwysol.

Ym Mhenyrheol, ymwelodd y disgyblion â Phwll Mawr i archwilio etifeddiaeth glo. Fe wnaethon nhw hedfan barcutiaid wedi’u gwneud â llaw yn Fferm Wynt Awel, cerflunio â gwastraff traeth yn Overton ac adeiladu cerfluniau cinetig o’r gwynt a’r llanw gydag Ami Marsden. Gyda Aim, fe wnaethon nhw berfformio sioeau pypedau cysgod, ysgrifennu rapiau gyda Mr Phormula, a dylunio murlun gyda Sion Tomos Owen.

Yn y cyfamser, yn Ysgol Crug Glas, daeth y traeth i’r ystafell ddosbarth. Dawnsiodd y disgyblion fel tonnau, gwneud cerddoriaeth o dywod a chregyn, a dilyn trywydd Olwen y Dduwies Haul. Fe wnaethon nhw wisgo clogyn Olwen, adeiladu llochesi, creu cerfluniau llanw, a chyfansoddi caneuon a oedd yn atseinio â llawenydd a balchder.

“Nid oedd yn ymwneud â ffeithiau a ffigurau,” meddai Mrs Emily Lewis, Arweinydd Celfyddydau Mynegiannol o Ysgol Calon Lan. “Roedd yn ymwneud â theimlo’r gwynt ar eu hwynebau, cyffwrdd â dail, archwilio gweadau deunyddiau naturiol ac wedi’u hailgylchu, dawnsio fel y tonnau, teimlo gwres yr haul neu wrando ar synau’r Ddaear. Rhoesom ddewisiadau iddyn nhw. Penderfynon nhw beth i’w greu, sut i’w rannu, a sut i ddangos i eraill beth sy’n bwysig iddyn nhw. Daethant yn arweinwyr. Tyfodd eu llawenydd a’u hyder wrth iddyn nhw sylweddoli bod eu gweithredoedd – fel diffodd goleuadau neu ailddefnyddio poteli – yn helpu i amddiffyn y blaned.”

Sylwodd rhieni ar y newid hefyd. Rhannodd un rhiant, “Mae’n rhaid i mi ddiffodd y goleuadau nawr.”

Roedd yr arddangosfa olaf yn Theatr Volcano yn wledd synhwyraidd. Camodd ymwelwyr i mewn i ogofâu wedi’u goleuo gan lusernau, cyffwrdd â waliau byw, a chlywed lleisiau pobl ifanc yn galw am ddyfodol mwy gwyrdd. Ail-grewyd y pwll glo mewn gweadau meddal a golau disglair. Roedd cerfluniau’r llanw yn disgleirio. Roedd yr egni’n amlwg.

Dywedodd Dr Jennifer Rudd, arbenigwr hinsawdd o Brifysgol Abertawe, “Dydw i erioed wedi mwynhau arddangosfa gelf yn fwy, ysbrydoledig, yn ysgogi meddwl, hafan synhwyraidd.”

Dywedodd Nia Lewis, artist tecstilau, “Da iawn i bawb a gymerodd ran. Celf ac addysg gynhwysol ar waith. Bydd y plant yn cofio hyn ac yn cael dealltwriaeth ddyfnach o’r materion o ganlyniad.

Gwelodd athrawon effaith barhaol. Dechreuodd disgyblion ddiffodd goleuadau, cwestiynu defnydd gwresogi, a siarad am gynaliadwyedd mewn sgyrsiau bob dydd.

“Roedden nhw’n falch iawn o’r gwaith a wnaethon nhw ac yn awyddus i ddangos eu harddangosfa anhygoel i’w rhieni a’u staff. Roedd disgyblion sydd fel arfer wedi’u parlysu gan bryder yn gallu cymryd rhan a theimlo eu bod wedi gwneud ‘dewisiadau da’ i helpu ein planed. Roedden nhw’n gallu ymgysylltu â chyfoedion oherwydd bod y gweithdai mor rhyngweithiol a thawel. Gallai disgyblion archwilio ac ymgysylltu ar y lefel iawn iddyn nhw gyda staff yno yn cefnogi eu camau bach i weithredu.” Mrs Ceri Metcalf, Penyrheol.

Ac efallai mai dyna’r stori go iawn. Nid dim ond gwynt, haul, llanw, ailadrodd — ond gweithredu, creadigrwydd, cynhwysiant, ailadrodd. Stori synhwyraidd o egni, ie. Ond hefyd, stori o obaith.